Quy trình làm quạt Chàng Sơn qua từng công đoạn thủ công

Một chiếc quạt Chàng Sơn chuẩn xưởng được chế tác hoàn toàn thủ công qua 6 công đoạn chính: (1) Chọn & xử lý nguyên liệu (tre, gỗ, lụa, giấy dó); (2) Chẻ, vót và hoàn thiện nan quạt; (3) Tán chốt & tạo dáng khung quạt; (4) Bồi keo & dán mặt quạt (lụa/giấy); (5) Trang trí, vẽ họa tiết thủ công hoặc viết thư pháp; (6) Kiểm tra kỹ thuật đóng/mở, cắt tỉa mép và hoàn thiện. Mỗi chiếc quạt mất từ 2 đến 7 ngày để hoàn thiện tùy thuộc vào chất liệu và độ phức tạp của họa tiết vẽ tay.

Để tạo nên một chiếc quạt Chàng Sơn (xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, Hà Nội) danh tiếng, người thợ làng nghề không sử dụng dây chuyền máy móc công nghiệp hàng loạt. Thay vào đó, mỗi chiếc quạt là sự kết đôi tỉ mỉ giữa đôi bàn tay khéo léo, tư duy thẩm mỹ và sự kiên nhẫn qua hàng chục thao tác thủ công.

Mặc dù giữa các xưởng sản xuất quy mô lớn (như Xưởng Quạt Từ Tâm, Xưởng Quạt Phương) và các hộ làm nghề quy mô gia đình (như cơ sở Chú Đoàn) có những cải tiến nhỏ về công cụ phụ trợ, nhìn chung quy trình làm quạt Chàng Sơn chuẩn nguyên bản đều phải trải qua 6 bước cốt lõi. Dưới đây là phân tích chi tiết từng công đoạn chế tác thực tế tại làng nghề.

1. Quạt Chàng Sơn được làm từ những vật liệu gì?

Trước khi đi sâu vào quy trình chế tác, việc thấu hiểu đặc tính của nguyên liệu đầu vào là yếu tố tiên quyết. Người thợ Chàng Sơn tuyển chọn vật liệu rất khắt khe để đảm bảo quạt vừa nhẹ, vừa dẻo dẻo lại chống chịu được thời tiết oi nóng, ẩm bốc của khí hậu Việt Nam.

• Vật liệu làm nan (Khung xương quạt): Chủ yếu là tre cật già (tre đủ độ tuổi từ 3-5 năm trở lên, gióng dài, không bị sâu bọ). Một số dòng quạt nghệ thuật hoặc quạt phong thủy cao cấp sử dụng các loại gỗ quý như gỗ hương, gỗ pơ mu, gỗ lồng mực.
• Vật liệu làm mặt quạt (Lớp bồi): Sử dụng vải lụa (lụa Hà Đông, lụa tơ tằm nhân tạo), vải gấm hoặc các loại giấy truyền thống như giấy dó, giấy dướng, giấy điệp.
• Vật liệu liên kết & Trang trí: Keo dán (keo nếp nấu truyền thống hoặc keo sữa công nghiệp độ bám cao), đinh tán bằng đồng hoặc inox, màu vẽ acrylic/sơn dầu bền màu, màu khoáng tự nhiên, cùng dây tua rua trang trí.

2. Sơ đồ tổng quan quy trình làm quạt Chàng Sơn

Để giúp người đọc dễ hình dung, quy trình chế tác một chiếc quạt Chàng Sơn được tóm tắt qua chuỗi 6 bước liên hoàn dưới đây:

Bước 1: Chọn & Xử lý vật liệu → Bước 2: Chẻ, Vót & Hoàn thiện nan → Bước 3: Tán chốt & Tạo khung → Bước 4: Bồi & Gắn mặt quạt → Bước 5: Trang trí & Vẽ họa tiết → Bước 6: Kiểm tra & Hoàn thiện sản phẩm

3. Chi tiết 6 bước trong quy trình làm quạt Chàng Sơn

Bước 1 – Chọn và xử lý nguyên liệu thô

Đây là công đoạn đặt nền móng cho độ bền cơ học của chiếc quạt. Nếu nguyên liệu xử lý không đạt chuẩn, quạt rất dễ bị mối mọt, cong vênh hoặc gãy nan sau một thời gian ngắn sử dụng.

• Tiêu chí lựa chọn tre: Người thợ chỉ chọn những cây tre cật tròn, gióng thẳng, thẳng thắp, vỏ tre có màu xanh ngả vàng óng. Tre không được quá trẻ (dễ bị ngót, mềm) và không được quá già khô (dễ gãy khi uốn).
• Quy trình xử lý chống mối mọt:
  • Phương pháp truyền thống: Tre sau khi hạ xuống được đốn thành từng đoạn gióng, sau đó đem ngâm dưới bùn ao từ 3 đến 6 tháng. Quá trình ngâm bùn giúp phân hủy toàn bộ lượng đường tự nhiên trong thân tre, khiến mối mọt không còn nguồn thức ăn để xâm nhập.
  • Phương pháp luộc sấy hiện đại (tại các xưởng quy mô): Tre được đưa vào bể luộc nước vôi/muối sinh học, sau đó đưa vào lò sấy nhiệt độ tiêu chuẩn từ 48 – 72 giờ. Phương pháp này giúp rút ngắn thời gian xử lý mà vẫn đảm bảo tre khô kiệt, không ẩm mốc.
• Làm sạch & Phơi khô: Tre sau khi ngâm/sấy được vớt ra rửa sạch lớp bùn bám, cạo sơ lớp vỏ xanh ngoài cùng rồi đem phơi dưới nắng tự nhiên cho đến khi thanh tre chuyển sang màu vàng ngà mộc mạc.

Bước 2 – Chẻ, vót và hoàn thiện nan quạt

Nan quạt chính là “bộ xương” quyết định độ xòe, độ nảy và độ cân đối của chiếc quạt. Công đoạn này đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối trong từng thao tác của thợ vót.

• Chẻ nan & Chia kích thước: Tre được chẻ nhỏ thành các thanh nan có độ rộng từ 0,8cm – 1,2cm tùy theo bán kính quạt (20cm, 25cm, 30cm hay 50cm). Mỗi chiếc quạt thông thường sẽ bao gồm 2 nan cái (2 nan ngoài cùng dày, dặn) và từ 14 đến 20 nan con (nan bên trong mỏng nhẹ).
• Kỹ thuật vót nan: Người thợ dùng dao vót sắc bén để chuốt từng thanh nan. Nan cái phải vót cho có độ cong nhẹ, bề mặt nhẵn bóng. Nan con phải được vót thật dẻo, độ dày giảm dần từ phần chân chốt lên đến phần ngọn nan.
• Cưa nấc & Đục lỗ (Chặt nhịp):
  • Người thợ xếp sát các nan lại với nhau, dùng cưa nhỏ cắt các nấc khía đều đặn ở phần thân nan. Những nấc khía này giúp keo và vải/giấy bám chặt hơn khi bồi.
  • Ở phần chân nan, người thợ dùng khoan hoặc đục chuyên dụng đục một lỗ nhỏ chính xác để xỏ chốt đinh tán.
• Kiểm tra bề mặt nan: Tất cả các nan tre sau khi vót xong phải được chà nhám mịn, loại bỏ hoàn toàn dằm tre sắc nhọn để tránh làm rách vải lụa hoặc đứt tay người sử dụng.

Bước 3 – Tạo khung và định hình dáng quạt

Ở bước này, các thanh nan rời rạc sẽ được liên kết lại với nhau để tạo thành khung quạt hoàn chỉnh có khả năng xòe gập linh hoạt.

• Xỏ chốt đinh tán (Tán chốt): Nghệ nhân xếp toàn bộ các nan con nằm kẹp giữa 2 nan cái, xỏ một thanh đinh tán (bằng đồng hoặc inox) qua lỗ đục ở chân quạt. Dùng búa nhỏ tán nhẹ hai đầu đinh để cố định các nan.
• Kỹ thuật tán chốt rơ chuẩn: Đinh tán không được đập quá chặt (khiến quạt bị rít, không xòe ra được) cũng không được quá lỏng (làm quạt bị xệ, các nan xô lệch). Độ rơ của chốt chỉ vừa đủ để người dùng dùng một lực nhẹ là có thể bật xòe quạt ra thành hình bán nguyệt.
• Rải nan & Buộc chỉ định hình: Người thợ rải đều các nan con ra theo khoảng cách góc đều đặn. Một sợi chỉ dù bền chắc được luồn qua các nấc khía ở ngọn nan để cố định khoảng cách giữa các nan, giữ cho khung quạt luôn duy trì dáng hình bán nguyệt cân đối.

Bước 4 – Làm và gắn mặt quạt (Công đoạn bồi quạt)

Bồi quạt là công đoạn biến khung xương tre thành một mặt phẳng hoàn chỉnh để chuẩn bị cho việc vẽ tranh hoặc sử dụng.

• Chuẩn bị chất liệu mặt bồi: Vải lụa hoặc giấy dó được cắt thành từng dải hình vòng cung có kích thước lớn hơn khung quạt khoảng 2 – 3cm.
• Pha keo bồi: Keo dán quyết định độ bám dính và độ phẳng của mặt quạt. Các cơ sở truyền thống vẫn ưu tiên dùng keo quấy từ bột gạo nếp kết hợp một tỷ lệ nhỏ chất chống mốc. Keo nếp giúp vải bám chắc vào tre nhưng khi khô vẫn giữ được độ dẻo, không làm quạt bị giòn gãy.
• Kỹ thuật bồi 2 mặt:
  • Người thợ quét một lớp keo đều tay lên hệ thống nan tre.
  • Khéo léo đặt dải lụa/giấy thứ nhất lên mặt trước, dùng miết gỗ hoặc lòng bàn tay vuốt nhẹ nhàng từ tâm quạt ra ngoài mép để đuổi hết bọt khí ra ngoài.
  • Lật mặt sau quạt, tiếp tục phết keo và dán dải lụa/giấy thứ hai sao cho hai lớp vải trùng khít lên nhau, kẹp chặt hệ thống nan tre ở giữa.
• Sấy / Phơi khô: Quạt sau khi bồi xong được treo lên giá phơi ở nơi thoáng gió hoặc đưa vào phòng sấy nhiệt độ nhẹ. Tránh phơi dưới nắng gắt trực tiếp vì nhiệt độ cao dễ làm keo co rút đột ngột gây nhăn nheo mặt lụa.

Bước 5 – Trang trí và tạo họa tiết trên mặt quạt

Đây là công đoạn mang tính nghệ thuật cao nhất, biến chiếc quạt thủ công thành một tác phẩm mỹ nghệ độc đáo và có giá trị thương mại cao.

• Chuẩn bị bề mặt: Sau khi lớp keo bồi khô hoàn toàn, người thợ kiểm tra mặt lụa xem có bụi bẩn hay sợi keo thừa không, tiến hành làm sạch nhẹ nhàng.
• Quy trình vẽ họa tiết thủ công:
  • Phác thảo: Với những bức tranh phức tạp (Sơn Thủy, Bát Mã, Cửu Ngư), họa sĩ làng nghề dùng chì mềm phác thảo các mảng hình cơ bản lên mặt quạt.
  • Tô màu & Nhấn nét: Họa sĩ dùng cọ lông và sơn acrylic vẽ từng chi tiết. Sơn acrylic có ưu điểm màu sắc tươi sáng, bám cực chắc trên chất liệu lụa/giấy và hoàn toàn không bị trôi khi gặp nước.
  • Viết Thư Pháp: Với các mẫu quạt chữ, người thợ viết thư pháp dùng cọ mực Tàu hoặc mực nhũ vàng múa cọ viết các chữ ý nghĩa như Phúc, Lộc, Thọ, Nhẫn, Tâm.
• Thời gian chờ khô: Mực vẽ acrylic cần khoảng 2 đến 4 giờ phơi trong bóng râm để khô hẳn hoàn toàn trước khi chuyển sang bước hoàn thiện.

Bước 6 – Lắp ráp phụ kiện, kiểm tra & Hoàn thiện sản phẩm

Đây là bước kiểm soát chất lượng (QC) cuối cùng trước khi sản phẩm quạt Chàng Sơn được đóng gói và giao đến tay khách hàng.

• Cắt tỉa mép quạt: Dùng kéo sắc cắt tỉa toàn bộ phần lụa/giấy thừa xung quanh mép ngoài cùng của quạt, đảm bảo đường viền vòng cung thật tròn trịa, nhẵn mịn.
• Sơn mép / Dán chỉ viền: Một số dòng quạt cao cấp được phết một lớp sơn bóng bảo vệ hoặc dán thêm đường chỉ viền gấm ở mép ngoài để tăng độ bền và độ sang trọng.
• Thắt tua rua & Lắp chân đế: Xỏ dây tua rua trang trí (màu đỏ, vàng hoặc xanh) vào chốt đinh tán ở chân quạt. Với dòng quạt trưng bày bàn làm việc, quạt sẽ được ghép thử vào chân đế gỗ.
• Checklist kiểm tra chất lượng thực tế:
  1. Thao tác đóng/mở: Quạt xòe ra gập lại có mượt mà không? Có bị vướng hay rách lụa không?
  2. Độ phẳng mặt bồi: Mặt lụa/giấy có bị phồng rộp, bong keo hay nhăn nheo không?
  3. Độ sạch bề mặt: Mặt quạt có bị lem mực hay bẩn keo không?
  4. Độ nhẵn nan tre: Nan tre có dằm xước có thể gây sát thương không?

4. Mất bao lâu để hoàn thiện một chiếc quạt Chàng Sơn?

Thời gian sản xuất một chiếc quạt Chàng Sơn phụ thuộc rất lớn vào dòng sản phẩm, kích thước và độ phức tạp của họa tiết trang trí. Dưới đây là bảng tổng hợp thời gian chế tác thực tế khảo sát tại xưởng:

5. Công đoạn nào quyết định chất lượng quạt Chàng Sơn?

Trong chuỗi 6 bước chế tác, có 2 công đoạn đóng vai trò quyết định cốt lõi đến đẳng cấp chất lượng của một chiếc quạt Chàng Sơn:

1. Công đoạn Vót nan & Tán chốt (Bước 2 & 3): Quyết định độ bền cơ học. Nan tre vót không đều tay sẽ khiến quạt bị méo mó khi xòe ra. Chốt tán không chuẩn sẽ làm quạt nhanh bị rão, xệ cánh hoặc bị rít không thể gập lại.
2. Công đoạn Bồi keo & Vẽ họa tiết (Bước 4 & 5): Quyết định giá trị thẩm mỹ và giá trị thương mại. Kỹ thuật bồi keo không khéo sẽ làm quạt bị phồng rộp, nhăn nhúm chỉ sau vài tuần. Trong khi đó, nét cọ tài hoa của người nghệ nhân ở bước vẽ tranh chính là yếu tố biến một chiếc quạt tre bình thường thành một tác phẩm nghệ thuật đắt giá.

6. Điều gì tạo nên giá trị thủ công độc đáo của quạt Chàng Sơn?

Không phải ngẫu nhiên mà sản phẩm quạt thủ công Chàng Sơn lại vượt qua được sự cạnh tranh khốc liệt của các loại quạt nhựa, quạt máy công nghiệp nhập khẩu. Giá trị độc đáo đó được cấu thành từ:

• Sự kết hợp hoàn hảo của nhiều nghề thủ công: Làm một chiếc quạt đòi hỏi thợ vừa phải có kỹ năng của người thợ mộc/thợ tre (vót nan, tán chốt), vừa có sự tỉ mỉ của người thợ dệt/bồi vải, và sự bay bổng của một họa sĩ dân gian.
• Độ bền bỉ vượt thời gian: Nhờ quy trình xử lý tre ngâm bùn/luộc sấy truyền thống và kỹ thuật bồi keo nếp 2 mặt, một chiếc quạt Chàng Sơn chuẩn có độ bền sử dụng thực tế từ 5 đến 10 năm mà không bị mối mọt hay xơ lụa.
• Tính độc bản của từng sản phẩm: Dù cùng một đề tài vẽ tranh (như Hoa Sen hay Sơn Thủy), mỗi chiếc quạt vẽ tay do nghệ nhân thực hiện đều có những nét cọ, độ đậm nhạt màu sắc riêng biệt, không có 2 chiếc quạt nào giống nhau 100%.

7. Trải nghiệm tự làm quạt Chàng Sơn tại làng nghề

Hiện nay, nhằm quảng bá giá trị văn hóa làng nghề đến du khách trong và ngoài nước, một số cơ sở tại Chàng Sơn đã mở rộng mô hình Du lịch trải nghiệm làm quạt thủ công.

• Địa điểm trải nghiệm tiêu biểu: Cơ sở Sản Xuất Quạt Truyền Thống Chú Đoàn hoặc Không gian trải nghiệm tại Xưởng Quạt Từ Tâm (Thạch Thất, Hà Nội).
• Các công đoạn khách được tự tay làm: Du khách sẽ được nghệ nhân hướng dẫn trực tiếp 3 công đoạn thú vị nhất:
  • Tự tay rải nan tre và tán chốt đinh đồng cố định khung quạt.
  • Khéo léo phết keo nếp và bồi vải lụa/giấy dó lên mặt quạt.
  • Tự tay dùng cọ vẽ hoa văn, viết tên mình hoặc tô màu lên mặt quạt theo sở thích.
• Thời lượng trải nghiệm: Từ 1,5 đến 2,5 giờ cho một buổi workshop.
• Đối tượng phù hợp: Học sinh, sinh viên, gia đình có con nhỏ, du khách quốc tế, các đoàn tour du lịch văn hóa.
• Thành phẩm: Du khách được tự do mang chiếc quạt do chính tay mình hoàn thiện về làm quà lưu niệm.
• Chi phí tham khảo: Từ 80.000 – 150.000 VNĐ/người (đã bao gồm toàn bộ nguyên liệu tre, lụa, màu vẽ và sự hướng dẫn của nghệ nhân).

8. Câu hỏi thường gặp về quy trình làm quạt Chàng Sơn

Quạt Chàng Sơn được làm từ vật liệu gì chính?

Vật liệu chính gồm có tre cật già (hoặc gỗ hương, gỗ pơ mu) làm khung nan; vải lụa, vải gấm hoặc giấy dó/giấy dướng làm mặt bồi quạt; và keo nếp cùng màu vẽ acrylic để hoàn thiện.

Một chiếc quạt Chàng Sơn trải qua bao nhiêu công đoạn?

Một chiếc quạt chuẩn xưởng trải qua 6 công đoạn chính: Xử lý nguyên liệu → Vót nan → Tán chốt tạo khung → Bồi mặt quạt → Vẽ trang trí → Cắt tỉa & Kiểm tra hoàn thiện.

Công đoạn nào khó nhất khi làm quạt Chàng Sơn?

Công đoạn vót nan tán chốt (đòi hỏi độ chính xác cơ học để quạt xòe gập mượt) và công đoạn vẽ tranh thủ công (đòi hỏi bàn tay tài hoa nghệ thuật của người thợ) là 2 công đoạn khó nhất.

Quạt Chàng Sơn có được làm hoàn toàn thủ công không?

Có. Đại đa số các công đoạn từ vót nan, bồi vải, dán keo cho đến vẽ họa tiết đều được thực hiện hoàn toàn thủ công bằng tay của các nghệ nhân làng nghề.

Mất bao lâu để hoàn thiện một chiếc quạt Chàng Sơn?

Thời gian làm xong 1 chiếc quạt dao động từ 1 – 2 ngày (đối với quạt lụa trơn đơn giản) đến 5 – 7 ngày (đối với quạt tranh đại treo tường khổ lớn).

Họa tiết trên quạt Chàng Sơn được tạo như thế nào?

Họa tiết được tạo nên bằng cách in lưới/in máy (đối với đơn hàng quà tặng doanh nghiệp số lượng lớn) hoặc được các họa sĩ vẽ tay thủ công 100% bằng sơn acrylic/mực Tàu.

Có thể đăng ký trải nghiệm tự làm quạt Chàng Sơn không?

Có. Bạn có thể liên hệ trước với các cơ sở như Chú Đoàn hoặc Xưởng Quạt Từ Tâm tại làng nghề Chàng Sơn (Thạch Thất, Hà Nội) để đặt lịch tham gia workshop trải nghiệm tự tay chế tác quạt.