Nguyên liệu làm quạt Chàng Sơn là gì?

Quạt Chàng Sơn được chế tác từ hai nhóm vật liệu chính: Vật liệu cấu tạo khung xương (gồm tre cật già, gỗ hương, gỗ pơ mu, gỗ lồng mực) và Vật liệu bồi mặt quạt (gồm vải lụa Hà Đông, lụa tơ tằm, vải gấm, giấy dó, giấy dướng, giấy điệp). Ngoài ra, sản phẩm sử dụng nhóm vật liệu kết dính và trang trí bao gồm keo nếp truyền thống, keo sữa, đinh tán đồng/inox, sơn acrylic, mực Tàu và dây tua rua. Tùy thuộc vào từng cơ sở sản xuất và dòng quạt (quạt dùng hàng ngày, quạt thư pháp hay quạt treo tường nghệ thuật), sự phối hợp nguyên liệu sẽ có những điều chỉnh phù hợp.

Làng nghề làm quạt Chàng Sơn (xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, Hà Nội) từ lâu đã nổi tiếng với các sản phẩm quạt thủ công tinh xảo. Chất lượng và tính mỹ thuật của mỗi chiếc quạt Chàng Sơn không chỉ phụ thuộc vào tay nghề của người thợ mà còn được quyết định ngay từ khâu tuyển chọn nguyên vật liệu đầu vào.

Việc hiểu rõ từng loại nguyên liệu, từ phần khung xương chắc chắn cho đến lớp mặt quạt mềm mại và các chất liệu trang trí, sẽ giúp người tiêu dùng đánh giá đúng giá trị thủ công cũng như độ bền của sản phẩm.

1. Bảng tổng hợp nguyên liệu làm quạt Chàng Sơn

Dưới đây là bảng phân loại các nguyên liệu cơ bản được sử dụng phổ biến tại các xưởng sản xuất quạt ở Chàng Sơn (dữ liệu xác minh tại các cơ sở chế tác thực tế như Xưởng Quạt Từ Tâm, Xưởng Quạt Phương và cơ sở nghệ nhân Chú Đoàn):

2. Vật liệu chính để làm quạt Chàng Sơn

Tre – Nguyên liệu cốt lõi của làng nghề

Trong số các vật liệu cấu tạo nên chiếc quạt Chàng Sơn, tre là nguyên liệu quan trọng nhất và xuất hiện ở hầu hết các dòng sản phẩm từ bình dân đến nghệ thuật.

• Bộ phận sử dụng: Tre được sử dụng để làm nan con, nan cái (hai thanh nan dày ngoài cùng), cán quạt và đôi khi là toàn bộ phần khung đỡ.
• Tiêu chí lựa chọn tre của người thợ: Không phải cây tre nào cũng có thể đưa vào làm quạt. Nghệ nhân Chàng Sơn chỉ chọn những cây tre đực, thân thẳng, gióng dài (từ 40cm trở lên), vỏ ngoài có màu xanh ngả vàng óng. Tre phải đạt độ tuổi từ 3 đến 5 năm. Nếu chọn tre quá trẻ (dưới 2 năm), nan quạt sẽ bị ngót, mềm và dễ bị biến dạng. Nếu chọn tre quá già hoặc tre bị cằn, thanh nan sẽ bị giòn và dễ gãy khi chẻ mỏng.
• Đặc điểm kỹ thuật trước khi chế tác: Tre nguyên liệu trước khi đưa vào vót nan phải khô kiệt hoàn toàn, không bị nứt nẻ, không bị mối mọt gặm nhấm và các gióng tre phải đều đặn.

Các loại gỗ cao cấp (Dành cho dòng quạt mỹ nghệ)

Bên cạnh tre, các loại gỗ tự nhiên cũng được ứng dụng rộng rãi trong việc sản xuất các dòng quạt trang trí, quạt quà tặng doanh nghiệp hoặc quạt treo tường.

• Gỗ lồng mực: Có đặc tính xốp nhẹ, thớ gỗ màu trắng ngà mịn màng, rất dễ gọt đẽo và chà nhám. Loại gỗ này thường dùng làm nan quạt hoặc cán quạt phong thủy.
• Gỗ hương, gỗ pơ mu: Dùng cho dòng quạt cao cấp. Gỗ hương có vân gỗ đỏ thẫm sang trọng và độ bền cao, trong khi gỗ pơ mu có mùi thơm tự nhiên xua đuổi côn trùng. Cả hai loại gỗ này thường được dùng làm nan cái hoặc toàn bộ bộ khung nan gỗ cưa xẻ vi tính (CNC) kết hợp chạm khắc thủ công.

Vải lụa và Giấy truyền thống (Vật liệu làm mặt quạt)

Mặt quạt là nơi thể hiện tính thẩm mỹ chính của sản phẩm, do đó khâu chọn chất liệu bồi mặt quạt luôn được thực hiện cẩn trọng.

• Vải lụa: Xưởng quạt Chàng Sơn sử dụng chủ yếu là lụa Hà Đông hoặc các dòng lụa tơ tằm dệt dày dặn. Lụa có đặc tính dai, độ co giãn nhẹ, bề mặt bóng mịn giúp màu sơn acrylic bám rất chặt mà không bị bong tróc khi gập quạt nhiều lần.
• Giấy dó, giấy dướng, giấy điệp: Dành riêng cho dòng quạt cổ truyền và quạt thư pháp. Giấy dó sản xuất thủ công có các sợi xơ dướng đan xen, giúp mặt quạt dai, không bị rách khi thấm keo và mang lại vẻ đẹp mộc mạc, hoài cổ.

3. Tre được sử dụng ở những bộ phận nào của quạt?

Để giúp người đọc dễ dàng hình dung cấu trúc nguyên liệu trên một chiếc quạt Chàng Sơn thực tế, hình vẽ chú thích dưới đây mô tả sự phân bổ của vật liệu tre trên từng bộ phận:

• (1) Nan cái (2 thanh ngoài cùng): Làm từ tre cật dày hoặc gỗ, giúp bảo vệ toàn bộ các nan con bên trong khi gập quạt lại.
• (2) Nan con (14 – 20 thanh bên trong): Làm từ tre vót mỏng, dẻo dai, có nấc khía để bám keo và luồn chỉ định hình.
• (3) Cán quạt (Chân quạt): Phần tre gộp lại ở phía dưới, nơi tay người dùng cầm nắm khi xòe quạt.
• (4) Chốt đinh tán: Điểm xỏ qua chân các nan tre để giữ cố định hệ thống khung quạt.
• (5) Mặt quạt: Lớp lụa hoặc giấy dó được bồi chặt kẹp hệ thống nan tre ở giữa.

4. Vì sao những vật liệu này được dùng để làm quạt?

Sự lựa chọn nguyên liệu của người thợ Chàng Sơn không phải là ngẫu nhiên mà xuất phát từ việc tính toán kỹ lưỡng mối quan hệ giữa đặc tính vật lý của nguyên liệu và công năng sử dụng của sản phẩm.

Độ nhẹ

Một chiếc quạt cầm tay cần đảm bảo tiêu chí nhẹ nhàng để người dùng có thể quạt liên tục trong thời gian dài mà không bị mỏi cổ tay.

• Tre cật và gỗ lồng mực có khối lượng riêng rất nhẹ sau khi đã được phơi/sấy kiệt nước.
• Vải lụa mỏng nhẹ giúp tổng trọng lượng của một chiếc quạt cầm tay bán kính 30cm chỉ dao động từ 50 gram đến 80 gram.

Độ dẻo và khả năng tạo hình

Khác với các vật liệu công nghiệp như kim loại hay nhựa giòn, tre cật có cấu trúc sợi xơ kéo dài dọc theo thân cây, mang lại độ dẻo dai đặc biệt.

• Khi chẻ mỏng thành các thanh nan mỏng từ 0,8mm đến 1,2mm, nan tre có thể uốn cong một góc lớn mà không bị gãy hay nứt đôi.
• Độ đàn hồi (độ nảy) của nan tre giúp quạt giữ được phom dáng bán nguyệt chuẩn xác kể cả sau hàng nghìn lần xòe ra gập vào.

Khả năng hoàn thiện và bám dính bề mặt

• Bề mặt tre sau khi vót và chà nhám có độ bám dính tốt với các loại keo thực vật (keo nếp) và keo hóa học (keo sữa).
• Chất liệu vải lụa và giấy dó có khả năng thấm hút màu vẽ rất tốt, giúp cọ vẽ di chuyển mượt mà, màu sơn bám sâu vào từng sợi vải mà không bị nứt vỡ khi quạt bị xếp gấp nếp.

5. Tóm tắt sơ bộ: Nguyên liệu được xử lý như thế nào trước khi chế tác?

Để đảm bảo các nguyên liệu đầu vào đạt độ bền tiêu chuẩn, xưởng sản xuất phải tiến hành các bước xử lý ban đầu khắt khe trước khi giao cho thợ chế tác:

1. Tuyển chọn & Phân loại: Tre được cắt thành từng đoạn gióng đều nhau, loại bỏ các đoạn bị cong, rạn nứt hoặc có mắt tre quá dầy.
2. Làm sạch bề mặt: Cạo bỏ lớp vỏ xanh ngoài cùng của tre để giúp thanh nan mịn phẳng và dễ bám keo hơn.
3. Xử lý chống mối mọt: Tre được ngâm bùn ao truyền thống từ 3 – 6 tháng hoặc đưa vào bể luộc sấy vi sinh hiện đại để loại bỏ hoàn toàn lượng đường tự nhiên trong thớ tre.
4. Làm khô (Phơi/Sấy): Phơi tre dưới nắng tự nhiên hoặc sấy nhiệt độ tiêu chuẩn từ 48 – 72 giờ để độ ẩm trong tre hạ xuống mức dưới 12%.

6. Quạt Chàng Sơn sử dụng vật liệu gì để trang trí và hoàn thiện?

Ngoài nguyên liệu cấu tạo khung và mặt quạt, các vật liệu trang trí và phụ kiện kết dính đóng vai trò hoàn thiện thẩm mỹ cho sản phẩm.

Màu vẽ và Mực trang trí

• Sơn Acrylic: Được sử dụng phổ biến nhất trên chất liệu mặt quạt bồi lụa. Sơn acrylic có ưu điểm màu sắc tươi sáng, nhanh khô, kháng nước tốt và không bị bợt màu theo thời gian.
• Mực Tàu & Mực nhũ vàng: Dùng chuyên biệt cho quạt viết thư pháp hoặc vẽ tranh thủy mặc trên nền giấy dó. Mực Tàu thấm sâu vào xơ giấy, tạo nên nét cọ đậm nhạt vô cùng mượt mà.

Keo và chất kết dính

• Keo nếp truyền thống: Đeo đuổi phương pháp cổ truyền, keo được quấy từ bột gạo nếp ngâm kỹ. Keo nếp có độ dẻo cao, giúp mặt vải bám chắc vào nan tre nhưng không làm cứng gãy nếp gập.
• Keo sữa (Keo PVAc): Sử dụng ở các xưởng quy mô lớn nhờ khả năng khô nhanh, độ bám dính cực mạnh và chống ẩm mốc tốt.

Phụ kiện trang trí hoàn thiện

• Dây tua rua (Tua quạt): Làm từ sợi chỉ tơ tổng hợp (màu đỏ, vàng, xanh hoặc nâu), được gắn vào đinh tán ở chân quạt để tạo sự mềm mại, duyên dáng.
• Chỉ buộc định hình: Sợi chỉ dù chắc chắn dùng để luồn qua các nấc nan tre, giữ khoảng cách giữa các nan luôn đều đặn.

7. Nguyên liệu ảnh hưởng thế nào đến chất lượng quạt Chàng Sơn?

Nguyên liệu đầu vào là yếu tố trực tiếp quyết định độ bền, độ đẹp và trải nghiệm của người sử dụng đối với chiếc quạt. Dưới đây là bảng phân tích chi tiết tác động của từng yếu tố nguyên liệu:

8. Nguyên liệu làm quạt Chàng Sơn có giống nhau ở mọi cơ sở không?

Thực tế khảo sát tại làng nghề Chàng Sơn cho thấy nguyên liệu làm quạt KHÔNG hoàn toàn giống nhau 100% giữa các cơ sở sản xuất. Sự khác biệt này phụ thuộc vào phân khúc sản phẩm, định hướng kinh doanh và bí quyết nghề nghiệp của từng hộ/xưởng:

• Khác biệt theo phân khúc sản phẩm:
  • Các xưởng chuyên làm quạt sự kiện / quạt quảng cáo số lượng lớn (như Xưởng Quạt Phương) thường ưu tiên dùng nan tre vót máy, kết hợp vải lụa nhân tạo và keo sữa công nghiệp để tối ưu thời gian sản xuất và chi phí.
  • Các hộ nghệ nhân chuyên làm quạt mỹ nghệ / quạt thư pháp cao cấp (như cơ sở Chú Đoàn) lại sử dụng 100% tre cật chọn lọc vót tay, kết hợp giấy dó dán keo nếp truyền thống và màu vẽ thủ công tỉ mỉ.
• Khác biệt về công nghệ xử lý tre: Một số xưởng lớn đã áp dụng hệ thống lò sấy nhiệt điện hiện đại để chủ động nguyên liệu mùa mưa, trong khi các cơ sở gia đình vẫn giữ phương pháp ngâm bùn ao và phơi nắng tự nhiên để giữ màu sắc mộc mạc của tre.

9. Hướng dẫn nhận biết chất liệu quạt Chàng Sơn bằng mắt thường

Người mua có thể tự kiểm tra và đánh giá chất liệu của chiếc quạt Chàng Sơn thông qua một số quan sát thực tế dưới đây:

• Quan sát nan tre: Nan tre tốt sẽ có màu vàng ngà tự nhiên, bề mặt được chà nhám bóng mịn, không có dằm xước, các thanh nan có độ mỏng và rộng đồng đều nhau.
• Quan sát mặt lụa / giấy: Soi mặt quạt dưới ánh sáng. Mặt lụa/giấy bồi tốt sẽ phẳng mịn, không thấy vết bọt khí phồng rộp, nếp gập quạt thẳng tắp và đường kéo keo ở mép quạt gọn gàng, không bị lem luốc.
• Kiểm tra chốt tán: Đinh tán ở chân quạt làm bằng đồng hoặc inox tròn trịa, không bị gỉ sét, chắc chắn nhưng vẫn đảm bảo độ rơ nhẹ để quạt xòe ra gập vào mượt mà.
• Sờ thử bề mặt sơn vẽ: Bề mặt tranh vẽ bằng sơn acrylic chất lượng sẽ hơi nổi nhẹ trên nền vải lụa, khi miết tay qua có độ mịn và không bị dính màu vào tay.

10. Câu hỏi thường gặp về nguyên liệu làm quạt Chàng Sơn

Quạt Chàng Sơn làm bằng gì?

Quạt Chàng Sơn được làm từ hai nhóm nguyên liệu chính là tre cật già (hoặc các loại gỗ quý) làm khung nan và vải lụa (hoặc giấy dó truyền thống) làm mặt quạt, kết hợp với keo dán và màu vẽ trang trí.

Quạt Chàng Sơn có bắt buộc làm bằng tre không?

Không bắt buộc. Mặc dù tre là nguyên liệu truyền thống phổ biến nhất, nhưng hiện nay nhiều dòng quạt trang trí cao cấp tại Chàng Sơn đã sử dụng các loại gỗ như gỗ hương, gỗ pơ mu hay gỗ lồng mực để làm phần khung nan.

Tre được dùng ở những bộ phận nào của quạt?

Tre được dùng để vót nan con, làm nan cái (2 thanh bảo vệ bên ngoài), làm cán quạt và tạo dựng bộ khung chịu lực cho toàn bộ chiếc quạt.

Mặt quạt Chàng Sơn làm bằng chất liệu gì tốt nhất?

Đối với nhu cầu sử dụng bền bỉ và vẽ tranh màu sắc tươi sáng, vải lụa Hà Đông là chất liệu tốt nhất. Đối với nhu cầu sưu tầm nghệ thuật, viết thư pháp hoài cổ, giấy dó hoặc giấy dướng là sự lựa chọn ưu tiên.

Quạt Chàng Sơn có sử dụng sơn hoặc màu trang trí không?

Có. Hầu hết các mẫu quạt Chàng Sơn nghệ thuật đều sử dụng sơn acrylic chống nước hoặc mực Tàu truyền thống để vẽ tranh cảnh, hoa văn hoặc viết chữ thư pháp.

Nguyên liệu làm quạt có giống nhau ở mọi cơ sở không?

Không. Tùy thuộc vào quy mô xưởng, dòng quạt (bình dân hay cao cấp) mà từng cơ sở sản xuất tại Chàng Sơn sẽ sử dụng các loại tre, lụa, keo dán và kỹ thuật xử lý nguyên liệu khác nhau.

Nguyên liệu ảnh hưởng thế nào đến chất lượng quạt?

Nguyên liệu quyết định trực tiếp độ nhẹ, độ dẻo dai, khả năng gập xòe linh hoạt, độ bền chống mối mọt và tính thẩm mỹ màu sắc của chiếc quạt theo thời gian.