Người làm chuồn chuồn tre Thạch Xá – Câu chuyện phía sau món đồ chơi dân gian

Người làm chuồn chuồn tre Thạch Xá là những thợ thủ công và nghệ nhân tại xã Thạch Xá (Thạch Thất, Hà Nội) chuyên chế tác món đồ chơi dân gian làm từ tre rừng. Quy trình làm nên một chú chuồn chuồn tre trải qua các công đoạn: chọn tre, phơi khô, chẻ vót tạo hình thân cánh, đục mộng ghép cánh, chỉnh độ cân bằng trọng tâm và sơn vẽ trang trí. Điểm đặc sắc nhất của người thợ Thạch Xá là khả năng căn chỉnh trọng tâm thủ công hoàn toàn bằng mắt và cảm giác ngón tay để chuồn chuồn có thể đứng vững trên bất kỳ điểm tựa nhỏ nào.

1. Người làm chuồn chuồn tre Thạch Xá là ai?

Tại làng Thạch Xá, nghề làm chuồn chuồn tre không phải là một nghề cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm như nghề mộc Chàng Sơn hay nghề gốm Bát Tràng. Nghề bắt đầu xuất hiện từ khoảng những năm 1990 – 2000, do một số hộ dân sáng tạo ra để bán làm quà lưu niệm cho du khách trẩy hội chùa Tây Phương.

Chân dung thợ thủ công và cơ duyên với nghề

Một trong những gương mặt đại diện tiêu biểu cho người làm chuồn chuồn tre Thạch Xá là anh Nguyễn Văn Tái và chị Nguyễn Thị Duyên (xóm 3, xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Nội). Đã có hơn 20 năm gắn bó với từng dóng tre, que nứa, anh Tái chia sẻ về cơ duyên đến với công việc này:

“Ban đầu, gia đình tôi chỉ làm nông nghiệp và tranh thủ làm thêm vài ba món đồ chơi tre đơn giản bán ở chân núi chùa Tây Phương vào mùa hội xuân tháng Ba. Sau khi nhận thấy du khách, đặc biệt là trẻ em và khách nước ngoài rất thích thú với hình ảnh con chuồn chuồn bằng tre có thể đứng trên ngón tay, tôi đã tự mày mò, tháo gỡ từng chi tiết để học cách vót tre, cân chỉnh trọng tâm. Lâu dần thành quen, từ làm phụ chuyển thành công việc sản xuất chính của cả gia đình.”

Mô hình sản xuất hộ gia đình

Hiện nay tại Thạch Xá có khoảng vài chục hộ gia đình duy trì sản xuất chuồn chuồn tre. Mô hình tổ chức tại đây chủ yếu là quy mô hộ gia đình hoặc nhóm liên kết vài ba hộ lân cận:

• Tính chất công việc: Vừa là công việc tạo thu nhập chính, vừa kết hợp linh hoạt với làm nông nghiệp hoặc kinh doanh dịch vụ du lịch tại địa phương.
• Phân công lao động: Người nam giới đảm nhận các khâu nặng nhọc và đòi hỏi độ chuẩn xác cơ học như cưa tre, chẻ thanh, vót thân, đục mộng ghép cánh và kiểm tra cân bằng. Người phụ nữ và người già, thanh thiếu niên đảm nhận khâu chà nhám, sơn lót, tô màu và vẽ họa tiết trang trí.

2. Công việc phía sau một con chuồn chuồn tre

Để làm ra một chú chuồn chuồn tre hoàn chỉnh có thể đứng thăng bằng, người thợ phải trải qua một quy trình nhiều bước đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn.

2.1. Chọn nguyên liệu và chuẩn bị tre

Không phải loại tre nào cũng có thể dùng làm chuồn chuồn cân bằng. Tiêu chuẩn chọn tre của người thợ Thạch Xá rất khắt khe:

• Loại tre: Bắt buộc phải là tre gai hoặc tre đắng được nhập từ các tỉnh miền núi phía Bắc như Hòa Bình, Yên Bái, Phú Thọ. Loại tre này có thớ tre mịn, thân thẳng, độ dẻo cao và thịt tre dày.
• Độ già của tre: Tre phải đủ từ 3 – 5 năm tuổi. Tre quá trẻ (tre bánh tẻ) chứa nhiều nước, khi khô dễ bị ngót làm biến dạng cấu trúc cân bằng; tre quá già lại giòn, dễ bị nứt khi đục lỗ mộng.
• Xử lý nguyên liệu: Tre tươi mua về được cưa thành từng dóng, cạo sạch lớp vỏ xanh bên ngoài, sau đó đem phơi khô tự nhiên trong bóng râm hoặc phơi nắng nhẹ để rút bớt độ ẩm. Một số xưởng áp dụng phương pháp ngâm nước hoặc sấy khô để đảm bảo tre không bị mối mọt trong quá trình sử dụng.

2.2. Tạo hình thân và cánh chuồn chuồn

Sau khi chuẩn bị phôi tre, người thợ tiến hành tạo hình từng bộ phận:

• Vót thân chuồn chuồn: Thân gồm có phần mỏ (điểm tiếp xúc), phần đầu, bụng và đuôi. Nghệ nhân dùng dao sắc vót nhẹ nhàng để tạo độ cong thanh thoát, phần đuôi phải nhỏ dần về sau để giảm bớt khối lượng.
• Tạo hình cánh: Hai thanh cánh được chẻ từ thanh tre mỏng, vót có độ cong nhẹ hướng về phía trước. Độ dài và độ dầy của cánh phải tương đồng tuyệt đối giữa hai bên.
• Đục lỗ mộng: Người thợ dùng khoan nhỏ hoặc dùi kim loại đục hai lỗ mộng đối xứng trên phần đầu thân chuồn chuồn để cắm cánh.

2.3. Làm thế nào để chuồn chuồn tre đứng cân bằng?

Đây là công đoạn mang tính quyết định, thể hiện tay nghề của người làm chuồn chuồn tre Thạch Xá.

• Nguyên lý cơ học: Muốn chuồn chuồn đứng vững, trọng tâm toàn bộ vật thể phải nằm thấp hơn hoặc trùng đúng với điểm tựa (đầu mỏ). Vì vậy, hai cánh phải được thiết kế vươn dài về phía trước mỏ để kéo khối lượng về phía trước, bù trừ cho phần đuôi dài phía sau.
• Bí quyết căn chỉnh thủ công: Sau khi tra keo cắm hai cánh vào lỗ mộng, người thợ sẽ đặt ngay mỏ chuồn chuồn lên đầu ngón tay trỏ để thử:
  • Nếu chuồn chuồn ngã chổng đuôi lên: Trọng lượng phía trước quá nặng, thợ sẽ vót bớt một chút ở hai đầu cánh.
  • Nếu chuồn chuồn bị ngửa bụng ngã sau: Trọng lượng đuôi quá nặng, thợ sẽ dùng dao gọt bớt độ dầy phần đuôi.
  • Nếu chuồn chuồn lệch sang trái/phải: Thợ mài nhẹ mép cánh bên nặng hơn cho đến khi chuồn chuồn đứng thăng bằng, ngay ngắn trên ngón tay.

2.4. Hoàn thiện và trang trí sản phẩm

Sau khi chuồn chuồn tre đã đạt độ cân bằng hoàn hảo, sản phẩm chuyển sang khâu hoàn thiện thẩm mỹ:

• Chà nhám: Dùng giấy nhám mịn đánh bóng toàn bộ bề mặt tre, loại bỏ dăm xước.
• Sơn lót & Sơn màu: Chuồn chuồn được nhúng hoặc phun một lớp sơn lót trắng để chống ẩm, sau đó sơn các màu nền rực rỡ như đỏ, vàng, xanh lá, xanh dương, hồng.
• Vẽ họa tiết trang trí: Người thợ dùng cọ nhỏ vẽ từng nét chấm phá hoa văn: từ chấm bi, hoa sen, đường xoắn ốc đến các họa tiết thổ cẩm tinh xảo. Công đoạn vẽ này đòi hỏi sự khéo tay để nước sơn không bị nhem và không làm thay đổi độ cân bằng trọng tâm đã chỉnh trước đó.

3. Kinh nghiệm làm nghề được tích lũy qua thời gian

Nghề làm chuồn chuồn tre tuy nhìn qua có vẻ đơn giản nhưng lại chứa đựng rất nhiều kinh nghiệm thực tế mà không một sách vở nào ghi chép hết.

3.1. Những chi tiết nhỏ quyết định chất lượng sản phẩm

Theo chia sẻ từ những người thợ lâu năm tại Thạch Xá, những lỗi thường gặp nhất trong quá trình chế tác gồm:

• Đục lỗ mộng bị lệch góc: Chỉ cần góc đục lệch 1 độ, hai cánh sẽ bị bên cao bên thấp, chuồn chuồn khi đứng sẽ bị xoay tròn và rơi khỏi điểm tựa.
• Sơn phủ không đều tay: Nếu lớp sơn ở cánh trái bị đọng sơn dày hơn cánh phải dù chỉ nửa giọt sơn, độ cân bằng trọng tâm lập tức bị phá vỡ. Thợ vẽ phải giữ cho lượng sơn phân bố đồng đều giữa hai bên.

3.2. Thời gian chế tác thực tế

Một người thợ lành nghề tại Thạch Xá có thể làm ra từ 30 – 50 con chuồn chuồn tre mộc (chưa sơn) trong một ngày. Tuy nhiên, nếu tính cả quy trình hoàn thiện từ chọn tre, phơi, vót, cân bằng, sơn phủ 3 – 4 lớp và vẽ họa tiết tỉ mỉ thì một mẻ chuồn chuồn hoàn chỉnh mất khoảng 2 – 3 ngày xử lý luân phiên.

3.3. Điều người ngoài nghề thường chưa biết

Nhiều du khách khi mới nhìn thấy chuồn chuồn tre thường lầm tưởng rằng người thợ phải gắn hạt kim loại, chì hoặc đinh nhỏ giấu bên trong mỏ hay đầu cánh để tạo trọng lượng.

Nhưng thực tế hoàn toàn không phải vậy! Sản phẩm của người làm chuồn chuồn tre Thạch Xá đạt độ thăng bằng 100% nhờ nghệ thuật phân bố tỷ lệ khối lượng tre tự nhiên. Sự kỳ diệu ấy nằm hoàn toàn ở đôi bàn tay và sự nhạy cảm của giác quan người thợ.

4. Điều gì giúp nghề làm chuồn chuồn tre được tiếp nối?

Đứng trước sự lên ngôi của các loại đồ chơi nhựa, đồ chơi điện tử hiện đại, làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá vẫn duy trì được nhịp đập sản xuất nhờ biết cách thích ứng linh hoạt.

4.1. Sự phân công lao động trong gia đình

Mô hình gia đình giúp tối ưu hóa chi phí sản xuất và giữ gìn ngọn lửa nghề:

• Ông bà, cha mẹ truyền dạy kỹ năng vót tre, chỉnh cân bằng cho con cháu.
• Các bạn trẻ Gen Z trong làng khi đi học về có thể phụ giúp cha mẹ khâu sơn màu, vẽ hoa văn trang trí hoặc phụ trách việc chụp ảnh sản phẩm đăng bán trên các nền tảng số.

4.2. Thị trường và sự thay đổi của món đồ chơi dân gian

Sản phẩm chuồn chuồn tre Thạch Xá hiện nay không chỉ dừng lại ở món đồ chơi trẻ em bán ở chân núi chùa Tây Phương mà đã mở rộng tệp khách hàng đáng kể:

• Khách du lịch trong và ngoài nước: Làm quà tặng lưu niệm văn hóa nhỏ gọn, dễ mang theo.
• Doanh nghiệp & Sự kiện: Đặt hàng số lượng lớn chuồn chuồn tre có in logo, thương hiệu để làm quà tặng hội nghị, quà tặng sự kiện xanh.
• Trang trí không gian: Sản phẩm được phát triển thêm các dòng kích thước lớn (20cm, 30cm, 50cm), kết hợp chân đế cây tre để trang trí quán cafe, nhà hàng, resort, không gian sân vườn.
• Xuất khẩu: Thông qua các công ty thương mại và sàn thương mại điện tử quốc tế (Etsy, Amazon), chuồn chuồn tre Thạch Xá đã bay sang các thị trường Nhật Bản, Mỹ, Pháp, Hàn Quốc.

4.3. Những khó khăn người làm nghề đang đối mặt

Bên cạnh những cơ hội, người thợ Thạch Xá cũng chia sẻ thật lòng về những trăn trở:

• Giá nguyên liệu tre tăng: Chi phí mua tre đắng, tre gai từ miền núi vận chuyển về ngày càng cao.
• Biến động theo mùa du lịch: Lượng tiêu thụ nội địa phụ thuộc nhiều vào các mùa lễ hội đầu năm (tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch).
• Thiếu lực lượng thợ trẻ tay nghề cao: Dù nhiều người trẻ phụ giúp gia đình bán hàng, nhưng số lượng trẻ chịu ngồi miệt mài gọt vót tre cả ngày đang có xu hướng giảm.

5. Chuồn chuồn tre Thạch Xá có gì đáng chú ý?

Sản phẩm chuồn chuồn tre Thạch Xá thu hút người mua nhờ sự đa dạng về chủng loại, tính thủ công và mức giá rất bình dân.

5.1. Các dòng sản phẩm chính và mức giá tham khảo

Bảng tổng hợp các dòng sản phẩm chuồn chuồn tre phổ biến tại Thạch Xá:

Lưu ý: Mức giá trên mang tính chất tham khảo tại thời điểm ghi nhận và có thể thay đổi tùy thuộc vào số lượng đặt mua, độ phức tạp của họa tiết vẽ hoặc thời điểm mùa lễ hội.

5.2. Lựa chọn làm quà tặng văn hóa

Một chú chuồn chuồn tre nhỏ bé chứa đựng trọn vẹn sự tinh tế của thủ công Việt Nam:

• Nhẹ nhàng, bền bỉ: Không sợ vỡ khi vận chuyển xa hay gửi qua bưu điện.
• Tính tương tác cao: Mang lại sự bất ngờ, thú vị cho người nhận khi trực tiếp trải nghiệm đặt chuồn chuồn cân bằng trên ngón tay.
• Thân thiện với môi trường: Làm từ 100% nguyên liệu tre tự nhiên và sơn an toàn.

6. Tham quan cơ sở làm chuồn chuồn tre Thạch Xá

Nếu có dịp ghé thăm di tích chùa Tây Phương, du khách không nên bỏ lỡ cơ hội ghé thăm trực tiếp xưởng sản xuất để trải nghiệm quy trình chế tác thú vị này.

Thông tin cơ sở sản xuất và trải nghiệm gợi ý

• Địa chỉ khu vực: Xóm 3 và xóm 4, xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, TP. Hà Nội (Nằm dọc đường dẫn vào cổng di tích Chùa Tây Phương).
• Cơ sở tiêu biểu đón khách: Cơ sở sản xuất chuồn chuồn tre Tái Duyên, cơ sở chuồn chuồn tre Xóm 3 Thạch Xá.
• Hoạt động trải nghiệm:
  • Quan sát nghệ nhân chẻ tre, vót cánh và biểu diễn thao tác cân chỉnh độ cân bằng trọng tâm.
  • Trực tiếp tham gia Khóa trải nghiệm tự tay tô màu và vẽ hoa văn lên chú chuồn chuồn tre mộc dưới sự hướng dẫn của thợ thủ công.
  • Mua sản phẩm chuồn chuồn tre trực tiếp tại xưởng với giá gốc.

Khuyên dùng cho du khách

Du khách đi lẻ hoặc đoàn đông (học sinh, công ty) muốn tham quan trải nghiệm tô vẽ chuồn chuồn tre nên liên hệ trước với các chủ cơ sở từ 1 – 2 ngày để xưởng chuẩn bị sẵn phôi tre mộc, sơn màu và sắp xếp không gian tiếp đón chu đáo.

7. Câu hỏi thường gặp về nghệ nhân chuồn chuồn tre Thạch Xá

Làm chuồn chuồn tre gồm những công đoạn chính nào?

Quy trình gồm 5 công đoạn chính: Chọn và xử lý phôi tre; Chẻ vót thân và cánh; Đục mộng ghép cánh vào thân; Căn chỉnh trọng tâm để đạt độ cân bằng; Sơn lót, vẽ hoa văn trang trí và phủ bóng.

Vì sao chuồn chuồn tre Thạch Xá có thể đứng trên đầu ngón tay?

Chuồn chuồn tre đứng được là nhờ nguyên lý cân bằng bền. Nghệ nhân vót hai cánh vươn về phía trước mỏ để dời vị trí trọng tâm của toàn bộ con chuồn chuồn xuống thấp hơn hoặc trùng với điểm tựa ở mỏ, giúp vật tự giữ thăng bằng.

Một con chuồn chuồn tre mất bao lâu để hoàn thành?

Nếu tính riêng thời gian vót mộc và chỉnh cân bằng thì một người thợ mất khoảng 10 – 15 phút cho một con. Tuy nhiên, tính cả quá trình phơi tre, đục mộng, sơn lót, sơn màu và vẽ hoa văn khô sơn thì mất khoảng 2 – 3 ngày luân phiên theo mẻ sản xuất.

Có thể mua chuồn chuồn tre trực tiếp từ người làm nghề không?

Có thể. Du khách có thể đến mua trực tiếp tại các hộ sản xuất ở xã Thạch Xá (ngay chân núi chùa Tây Phương) hoặc đặt mua qua các kênh bán hàng trực tuyến, gian hàng thương mại điện tử của các hộ sản xuất địa phương.

Có thể đến tận xưởng xem nghệ nhân làm chuồn chuồn tre không?

Có. Đa số các xưởng làm chuồn chuồn tre tại Thạch Xá đều đón tiếp du khách tham quan. Bạn nên ghé thăm vào ban ngày và nên liên hệ trước nếu đi đoàn đông người để được sắp xếp trải nghiệm tự tay tô vẽ chuồn chuồn.

Kết luận

Hình ảnh những chú chuồn chuồn tre rực rỡ sắc màu đung đung đung đung thăng bằng trên ngón tay du khách không chỉ là một trò chơi dân gian đơn thuần, mà là nhịp cầu kết nối di sản văn hóa với đời sống hiện đại.

Đằng sau niềm vui nhỏ bé ấy là những giọt mồ hôi, sự tỉ mỉ và tình yêu nghề cháy bỏng của những người làm chuồn chuồn tre Thạch Xá. Bằng sự tài hoa và nhạy bén, họ đang ngày ngày giữ gìn một nét đẹp thủ công độc đáo dưới chân núi Tây Phương, đưa thương hiệu quà tặng văn hóa Việt Nam vươn xa ra thế giới.