Làng nghề cơ khí Phùng Xá (thuộc xã Phùng Xá, huyện Thạch Thất, TP. Hà Nội) là một trong những trung tâm cơ kim khí sầm uất và quy mô bậc nhất vùng xứ Đoài. Khởi đầu từ tiếng đe, tiếng búa rộn rã của những lò rèn sắt truyền thống tại làng Vĩnh Lộc xưa, Phùng Xá đã trải qua một hành trình chuyển mình đầy ấn tượng. Việc từng bước đưa máy móc hiện đại, tự động hóa vào quy trình chế tác không chỉ nâng cao năng suất mà còn giữ trọn cái “thần”, cái “tâm” và sự cẩn trọng của người thợ cơ khí nơi đây.
1. Nghề cơ khí Phùng Xá bắt đầu từ những lò rèn như thế nào?
Nằm ở mảnh đất Thạch Thất giàu truyền thống văn hóa và làng nghề, làng nghề cơ khí Phùng Xá có gốc rễ sâu xa gắn liền với nghề rèn sắt cổ truyền ở làng Vĩnh Lộc.
Khái quát nguồn gốc nghề rèn Phùng Xá
Theo tư liệu dân gian và ghi chép tại địa phương, nghề cơ khí Phùng Xá có lịch sử lâu đời. Dân làng truyền tụng rằng sau khi Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan đi sứ nhà Minh trở về, ông đã mang những tri thức, kinh nghiệm quý báu về dạy cho dân làng, trong đó có việc phát triển các nghề thủ công và rèn sắt. Tương truyền, để tưởng nhớ công đức tổ nghề và các bậc tiền nhân, nhân dân xã Phùng Xá đã lập khu nhà thờ tổ nghề cơ kim khí (trên nền Nhà thờ Phường Bừa xưa) làm nơi tế lễ và sinh hoạt văn hóa làng nghề.
Hoạt động của lò rèn thủ công truyền thống
Trước đây, không gian sản xuất tại lò rèn Phùng Xá rất đơn sơ. Mỗi lò rèn thường gồm 3 – 4 lao động: một người thụt ống bạt (hoặc kéo quạt lò), một thợ quai búa phụ, và một thợ chính đảm nhận khâu quai búa quyết định cùng xử lý nhiệt. Bếp than hồng luôn rực lửa, tiếng quạt phập phồng hòa cùng tiếng đe búa chát chúa vang lên từ rạng sáng đến tận chiều muộn.
Công cụ, vật liệu và phương pháp chế tác ban đầu
Vật liệu chủ yếu của thợ rèn xưa là sắt vụn, gang thô, tận dụng từ các mảnh kim loại cũ. Công cụ lao động hoàn toàn dựa vào sức người:
- Búa quai, búa tay các cỡ.
- Đe thép, kìm kẹp phôi lửa.
- Ống thụt gió (quạt lò) đun than gụ hoặc than đá.
- Máng nước tôi sắt.
Sản phẩm của lò rèn Phùng Xá thời bấy giờ gắn chặt với đời sống nông nghiệp: lưỡi cày, lưỡi bừa, cuốc, xẻng, dao, liềm, xà xam… Nhờ chất sắt được tôi kỹ, lưỡi cày Phùng Xá nổi tiếng sắc bén, ăn đất, dẻo dai và không dễ bị sứt mẻ khi gặp đá sỏi.
Vai trò của nghề rèn trong đời sống địa phương
Trong thời kỳ nông nghiệp thuần túy, nghề rèn tại Vĩnh Lộc – Phùng Xá là bệ đỡ sinh kế quan trọng. Khi mùa vụ giáp hạt, tiếng lò rèn vẫn giữ cho các gia đình có thu nhập ổn định. Nông cụ Phùng Xá theo chân các thương lái tỏa đi khắp các vùng đồng bằng Bắc Bộ, tạo nên danh tiếng cho vùng đất cơ kim khí xứ Đoài.
2. Người thợ rèn Phùng Xá làm nghề ra sao?
Hình ảnh người thợ rèn Phùng Xá bên bếp lửa hồng là biểu tượng cho sự kiên trì, chịu khó và tinh thần lao động bền bỉ của người dân địa phương.
Công việc chính của người thợ rèn
Quá trình rèn ra một nông cụ hoàn chỉnh đòi hỏi sự ăn ý tuyệt đối giữa thợ chính và thợ phụ:
- Nung đỏ phôi sắt: Đưa sắt vào lò than nung cho đến khi đạt độ nóng đỏ rực (khoảng 1.000°C – 1.200°C).
- Đập tạo hình (Quai búa): Thợ chính cầm kìm kẹp sắt và búa tay để định vị nét đánh; thợ phụ vung búa quai nặng hàng cân giáng xuống đúng điểm thợ chính vừa chỉ định.
- Gọt giũa và chặt mạch: Dùng đục chặt bỏ phần sắt thừa, làm phẳng bề mặt lưỡi nông cụ.
- Tôi sắt (Khâu quan trọng nhất): Nhúng nhanh lưỡi sắt đang nóng đỏ vào bể nước hoặc dung dịch đặc biệt để tạo độ cứng thích hợp.
Kinh nghiệm xử lý sắt và bí quyết tôi kim loại
Bí quyết thành bại của nghề rèn Phùng Xá nằm ở “mắt nhìn lửa” và “tay tôi sắt”. Người thợ già không cần máy đo nhiệt độ mà chỉ nhìn màu sắc của phôi sắt trong lò: từ đỏ hồng, đỏ cam đến trắng ngà.
Khâu tôi sắt đòi hỏi sự nhạy bén cực cao. Nếu rút sắt ra khỏi lò quá sớm, sản phẩm sẽ bị “non” (mềm, nhanh cùn); nếu để quá nhiệt hoặc nhúng nước chậm, sản phẩm sẽ bị “già” (giòn, dễ gãy khi va đập). Nhờ đôi mắt tinh tường và cảm giác bàn tay tích lũy qua hàng chục năm, thợ Phùng Xá luôn tạo ra những sản phẩm có độ dẻo ngoài bọc độ cứng trong rất hoàn hảo.
Môi trường và nhịp lao động
Môi trường lò rèn rất khắc nghiệt: không khí oi nóng ngột ngạt từ lò than, khói bụi và tiếng ồn chát chúa kéo dài. Chiếc áo người thợ luôn ướt đẫm mồ hôi, da mặt rám đen vì hơi lửa. Tuy nhiên, trong không gian ấy luôn tràn ngập tinh thần lạc quan, tiếng nói cười rộn rã và niềm tự hào về từng chiếc lưỡi cày, lưỡi cuốc ra lò.
3. Khi nào máy móc bắt đầu thay đổi nghề cơ khí Phùng Xá?
Bước sang giai đoạn đổi mới kinh tế (từ sau năm 1986 đến những năm đầu thập niên 2000), phương thức sản xuất thủ công thuần túy dần bộc lộ những hạn chế về năng suất và độ đồng đều sản phẩm. Đây chính là bước ngoặt khởi đầu cho quá trình cơ giới hóa mạnh mẽ của cơ khí Phùng Xá.
Sự xuất hiện của những thiết bị máy móc đầu tiên
Vào khoảng nửa cuối thập niên 1990 và bùng nổ từ những năm 2000 (đặc biệt sau khi làng Vĩnh Lộc được công nhận làng nghề cơ kim khí năm 2000), các hộ sản xuất bắt đầu tích góp vốn để đầu tư máy móc:
- Máy đập hơi (Máy búa điện): Thay thế cho sức vung búa nặng nhọc của thợ phụ.
- Máy quạt gió điện: Thay thế ống thụt kéo tay thủ công.
- Máy xẻ, máy cắt sắt đĩa: Giúp khâu cắt phôi nhanh gấp hàng chục lần so với đục tay.
Lý do chuyển đổi phương thức sản xuất
Sự chuyển đổi từ thủ công sang máy móc cơ khí xuất phát từ nhu cầu thực tế của thị trường:
- Sức ép tiến độ: Đơn hàng nông cụ và sắt xây dựng gia tăng đòi hỏi khối lượng sản xuất lớn.
- Yêu cầu về độ chính xác: Sản phẩm công nghiệp đòi hỏi thông số kỹ thuật chuẩn xác, độ dày đồng đều.
- Giải phóng sức lao động: Giảm bớt sự nặng nhọc cho người thợ, nâng cao hiệu quả kinh tế trên mỗi giờ làm việc.
Những thay đổi vượt bậc về quy mô và năng suất
Nếu như trước đây một lò rèn thủ công chỉ làm ra vài chục lưỡi cuốc/ngày, thì khi đưa máy dập, máy cắt vào hỗ trợ, năng suất đã tăng lên gấp hàng chục, hàng trăm lần. Năm 2001, làng nghề tiếp tục khẳng định vị thế và mở rộng quy mô. Danh mục sản phẩm không chỉ dừng lại ở nông cụ mà bắt đầu mở rộng sang cắt chặt bản mã, làm khung nhà thép, sản xuất tôn kim khí và chi tiết cơ khí xây dựng.
4. Một cơ sở cơ khí Phùng Xá qua quá trình phát triển
Hành trình chuyển mình của làng nghề cơ khí Phùng Xá được khắc họa rõ nét qua sự nối tiếp của các thế hệ trong những gia đình làm nghề.
Thế hệ đi trước: Giữ lửa lò rèn thủ công
Thế hệ những người thợ sinh ra trong thập niên 1950 – 1970 ghi dấu ấn với sự kiên trì bên đe búa thủ công. Họ làm nghề bằng kinh nghiệm truyền tay, coi trọng chữ “Tín” và độ bền của từng sản phẩm. Mỗi chiếc lưỡi cày ra đời là sự đúc kết của hàng ngàn nhịp búa và mồ hôi.
Thế hệ tiếp nối: Nhạy bén đầu tư công nghệ
Tiếp nối truyền thống gia đình, thế hệ thợ trẻ Phùng Xá (sinh từ thập niên 1980 đến nay) mang đến một tư duy hoàn toàn mới:
- Họ chủ động đi học các trường kỹ thuật, cao đẳng, đại học chuyên ngành cơ khí, chế tạo máy.
- Mạnh dạn vay vốn đầu tư hàng tỷ đồng để trang bị dây chuyền máy đột dập công nghiệp, máy cắt Laser CNC, rô-bốt hàn tự động, máy đột lỗ thủy lực.
- Chuyển đổi từ làm gia công nhỏ lẻ sang thành lập doanh nghiệp cơ khí tư nhân, nhận thi công kết cấu thép cho các công trình lớn trên toàn quốc.
Giá trị nếp nghề được giữ lại
Dù máy móc CNC hiện đại đã thay thế công đoạn quai búa, điều không thay đổi qua các thế hệ ở Phùng Xá chính là sự cẩn trọng với sản phẩm và sự nhạy bén với chất liệu sắt thép. Kinh nghiệm “đọc” độ dẻo, độ cứng của kim loại từ thế hệ trước vẫn được người thợ trẻ ứng dụng khi cài đặt thông số kỹ thuật cho máy móc hiện đại.
5. Từ lò rèn đến xưởng cơ khí: Nghề thay đổi đời sống làng như thế nào?
Sự phát triển từ lò rèn thủ công nhỏ lẻ thành các xưởng cơ khí quy mô đã thay đổi toàn diện bộ mặt kinh tế – xã hội tại xã Phùng Xá.
Sự thay đổi về không gian sản xuất
Không gian làm việc đã có bước nhảy vọt:
- Trước đây: Các lò rèn chật hẹp nằm chèn chúc trong khuôn viên hộ gia đình, tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, ô nhiễm khói bụi và tiếng ồn trong khu dân cư.
- Hiện nay: Địa phương đã quy hoạch các Cụm công nghiệp tập trung (như Cụm công nghiệp Cơ Kim Khí Vĩnh Lộc rộng hàng chục hecta). Các xưởng cơ khí được xây dựng khang trang, có nhà xưởng mái tôn cao ráo, trang bị cầu trục nâng hạ sắt thép tải trọng lớn.
Tạo sinh kế và giải quyết việc làm
Nghề cơ khí Phùng Xá hiện là nguồn sống chính của đại đa số người dân địa phương. Làng nghề không chỉ giữ chân được lực lượng lao động trẻ mà còn thu hút hàng ngàn lao động từ các xã lân cận và các tỉnh miền núi về làm việc với mức thu nhập ổn định.
Sự khởi sắc trong đời sống dân cư
Nhờ sự phát triển của cơ khí Phùng Xá, doanh thu làng nghề đạt hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm. Đời sống vật chất của người dân nâng lên rõ rệt: những ngôi nhà cao tầng kiên cố mọc lên sát nhau, hệ thống giao thông đường xá được nhựa hóa, ô tô tải chở hàng ra vào làng nghề nhộn nhịp từ sáng đến đêm.
6. Nghề cơ khí Phùng Xá hôm nay và bài toán tiếp nối
Đứng trước xu thế hội nhập và cách mạng công nghiệp 4.0, làng nghề cơ khí Phùng Xá đang đứng trước những cơ hội lớn đi kèm những bài toán phát triển bền vững.
Đột phá công nghệ trong sản xuất hiện đại
Ngày nay, các xưởng cơ khí tại Phùng Xá đã tiệm cận với trình độ sản xuất công nghiệp:
- Sử dụng công nghệ cắt Laser fiber cho đường cắt mịn, chuẩn xác đến từng phần trăm milimet.
- Ứng dụng phần mềm thiết kế 3D (AutoCAD, SolidWorks) trong thiết kế bản mã, kết cấu nhà xưởng.
- Sản xuất đa dạng chủng loại: sắt thép xây dựng, tôn mạ màu, chi tiết máy công nghiệp, khung nhà bạt, linh kiện phụ tùng xe máy – ô tô.
Kỹ năng mới đòi hỏi ở người thợ
Người thợ cơ khí Phùng Xá hôm nay không chỉ cần sức khỏe và đôi tay dẻo dai mà phải trở thành những “kỹ thuật viên vận hành”:
- Biết lập trình và cài đặt thông số cho máy CNC.
- Đọc hiểu bản vẽ kỹ thuật phức tạp của các công trình lớn.
- Thạo quy trình an toàn lao động và quản lý chất lượng ISO.
Triển vọng và thách thức
- Triển vọng: Làng nghề có nội lực kinh tế mạnh, thế hệ trẻ năng động, sản phẩm có sức cạnh tranh cao trên thị trường trong và ngoài nước.
- Thách thức: Cần tiếp tục mở rộng mặt bằng sản xuất tại các cụm công nghiệp để giảm tải hoàn toàn cho khu dân cư; đầu tư hệ thống xử lý môi trường, tiếng ồn, khí thải; và xây dựng thương hiệu tập thể vững chắc cho cơ kim khí Phùng Xá.
FAQ – Câu hỏi thường gặp về làng nghề cơ khí Phùng Xá
Làng nghề cơ khí Phùng Xá bắt đầu từ nghề gì?
Làng nghề cơ khí Phùng Xá bắt đầu từ nghề rèn sắt truyền thống tại làng Vĩnh Lộc (xã Phùng Xá, Thạch Thất). Người dân ban đầu chuyên rèn các loại nông cụ như lưỡi cày, lưỡi bừa, cuốc, xẻng phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Lò rèn Phùng Xá trước đây hoạt động như thế nào?
Trước đây, lò rèn Phùng Xá hoạt động hoàn toàn thủ công bằng than củi/than đá, ống thụt gió kéo tay và sức quai búa của người thợ. Quá trình rèn đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa thợ chính và thợ phụ trong khâu nung đỏ phôi sắt, đập tạo hình và tôi sắt trong nước.
Nghề cơ khí Phùng Xá thay đổi ra sao khi có máy móc?
Khi đưa máy móc (máy búa điện, máy cắt, máy đột dập, máy Laser CNC) vào sản xuất, năng suất và độ chính xác của sản phẩm tăng lên hàng chục lần. Làng nghề chuyển từ làm nông cụ nhỏ lẻ sang sản xuất quy mô công nghiệp: bản mã, sắt thép xây dựng, tôn kim khí, kết cấu nhà xưởng.
Các cơ sở cơ khí Phùng Xá hiện nay sản xuất những gì?
Hiện nay, Phùng Xá sản xuất đa dạng mặt hàng: các loại nông cụ cải tiến, cơ kim khí cắt chặt đột dập, bản mã, tôn mạ, khung nhà thép tiền chế, linh kiện phụ tùng máy móc và các sản phẩm kết cấu kim khí phục vụ xây dựng, công nghiệp.
Người trẻ ở Phùng Xá có còn theo nghề cơ khí không?
Có. Người trẻ ở Phùng Xá tiếp nối nghề truyền thống của gia đình rất đông đảo. Họ đưa tri thức kỹ thuật hiện đại, phần mềm thiết kế và máy móc tự động hóa vào vận hành xưởng, đưa thương hiệu cơ khí Phùng Xá phát triển thành các doanh nghiệp quy mô lớn.
Comment (0)